Een archief over de Tweede Wereldoorlog vind je onder meer bij het Nationaal Archief, het NIOD en regionale archieven. Zoek je informatie over een persoon die na de oorlog is onderzocht op samenwerking met de bezetter, dan is het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) een belangrijk beginpunt. Voor foto’s, dagboeken en andere documenten kun je ook terecht bij het NIOD en bij lokale archiefinstellingen.
Niet alle stukken staan online. Soms kun je thuis een naam of inventaris bekijken, maar moet je voor de documenten zelf naar een studiezaal. Bij persoonsgegevens kunnen extra regels voor inzage gelden.
Welk archief over de Tweede Wereldoorlog heb je nodig?
De beste plek om te zoeken hangt af van je vraag. Een dossier over een persoon vind je niet vanzelf in dezelfde collectie als foto’s van een straat of documenten over een gebeurtenis.
- CABR: dossiers over mensen die na de oorlog werden onderzocht op mogelijke samenwerking met de Duitse bezetter.
- NIOD: een brede collectie oorlogsarchieven, met onder meer documenten, foto’s en persoonlijke stukken.
- Regionale en lokale archieven: stukken over plaatsen, organisaties en inwoners uit de eigen regio.
- Rijksarchief in België: Belgische oorlogscollecties, waaronder verwijzingen naar dossiers over schade aan privébezittingen.
Weet je nog niet welke instelling een document bewaart? Begin dan met de plaats en het soort document dat je zoekt. Bij een gebeurtenis in een dorp kan een lokaal archief nuttig zijn. Voor een dossier over naoorlogs onderzoek naar collaboratie ligt het CABR meer voor de hand.
Het CABR: dossiers van de bijzondere rechtspleging
Het CABR is het grootste Nederlandse archief over de Tweede Wereldoorlog. Het bevat 3,8 kilometer aan dossiers en ongeveer 30 miljoen pagina’s. De stukken komen uit de bijzondere rechtspleging, het aparte systeem dat na de oorlog mogelijke samenwerking met de bezetter onderzocht en behandelde.
De dossiers kunnen processen-verbaal, getuigenverklaringen en gerechtelijke uitspraken bevatten. Ook brieven, foto’s en dagboeken komen voor. De omvang verschilt sterk: sommige dossiers bestaan uit enkele pagina’s, andere uit honderden.
De bijzondere rechtspleging onderzocht ongeveer 425.000 personen. Een naam in het archief betekent niet dat iemand schuldig was of door een rechter is veroordeeld. Onderzoeken konden bijvoorbeeld worden stopgezet wegens gebrek aan bewijs. Ook namen van slachtoffers, getuigen en verzetsdeelnemers kunnen in het kaartsysteem voorkomen.
Van één persoon kunnen meerdere dossiers bestaan. Stukken bleven soms achter bij verschillende instanties of er werd op meerdere plaatsen onderzoek gedaan. Bekijk daarom alle verwijzingen bij een naam en lees de documenten in hun samenhang.
Zo zoek je in het archief van de Tweede Wereldoorlog
Een gerichte zoekvraag helpt om te bepalen waar je begint. Wil je bijvoorbeeld weten of er een dossier over een familielid is, of zoek je juist beeldmateriaal over een bepaalde plaats?
- Verzamel de gegevens die je al hebt. Noteer bij een persoon de volledige naam en, als je die kent, de geboorteplaats en geboortedatum. Bij een gebeurtenis helpen een plaatsnaam en een periode.
- Kies een passende collectie. Zoek voor een CABR-dossier in de namenlijst van Oorlog voor de Rechter. Bekijk voor andere oorlogsdocumenten ook de inventarissen van het NIOD of een regionaal archief.
- Controleer de verwijzing. Kijk of de naam en andere gegevens bij de juiste persoon passen. Noteer het inventarisnummer en eventuele andere verwijzingen naar dossiers.
- Bekijk de toegangsregels. Controleer of het materiaal digitaal beschikbaar is en of je het thuis of alleen in een studiezaal kunt raadplegen.
- Vraag hulp als je vastloopt. Een archiefmedewerker kan uitleggen hoe een inventaris is opgebouwd en welke stappen nodig zijn voor inzage.
Een inventaris is een overzicht van archiefonderdelen, geen volledige weergave van alle documenten. Vind je een naam of een beschrijving, dan moet je vaak nog het bijbehorende dossier opvragen of bekijken om te zien wat erin staat.
Kun je oorlogsarchieven online bekijken?
Een deel van de oorlogscollecties is online te doorzoeken of te bekijken. Bij het CABR kun je via Oorlog voor de Rechter in een namenlijst zoeken en zien of een dossier is gescand. Een vermelding in die lijst betekent niet automatisch dat je de documenten thuis kunt openen.
Digitale CABR-dossiers kunnen onder voorwaarden in een studiezaal beschikbaar zijn, ook op regionale locaties. Niet-gescande dossiers zijn in de studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag te bekijken. Controleer vooraf de actuele voorwaarden, of je moet reserveren en welke dossiers op de gekozen locatie beschikbaar zijn.
Het NIOD geeft via inventarissen aan welke archieven het beheert en of ze volledig openbaar zijn. Ook daar geldt dus: online kunnen zoeken is niet hetzelfde als alle stukken online kunnen lezen.
Privacy en zorgvuldig omgaan met dossiers
Oorlogsdossiers kunnen persoonlijke en gevoelige informatie bevatten over mensen die nog leven. Daarom kunnen archieven voorwaarden stellen aan inzage en aan het gebruik van documenten. Bij digitale CABR-inzage in Heerlen mag je bijvoorbeeld geen foto’s maken; aantekeningen maken mag wel.
Houd er bij het lezen rekening mee dat een dossier verschillende soorten verklaringen kan bevatten. Een beschuldiging, een getuigenverklaring en een uitspraak van een rechter zijn niet hetzelfde. Lees waar mogelijk ook de stukken over de afloop van het onderzoek voordat je conclusies trekt.
Wil je gegevens delen of publiceren? Controleer dan de regels van de archiefinstelling en wees terughoudend met persoonlijke informatie over anderen. Dat geldt ook als je een document in een openbare inventaris hebt gevonden.
Oorlogsdocumenten in Belgische archieven
Voor onderzoek in België kun je terecht bij het Rijksarchief. Daar zijn onder meer online steekkaarten te bekijken die verwijzen naar oorlogsschadedossiers. Zo’n kaart is een hulpmiddel om een dossier te vinden, niet per se het volledige dossier zelf.
In de oorlogsschadedossiers kunnen beschrijvingen van beschadigde bezittingen, plattegronden en foto’s zitten. Het Belgische Rijksarchief biedt daarnaast toegang tot andere oorlogscollecties, zoals processen-verbaal en fotomateriaal. Sommige gevoelige gerechtelijke dossiers zijn niet online beschikbaar.
Veelgestelde vragen over een archief van de Tweede Wereldoorlog
Kan iedereen een CABR-dossier bekijken?
Voor het digitale CABR moet je een onderzoeksbelang hebben, zoals familieonderzoek of wetenschappelijk onderzoek. Er gelden regels om de privacy van betrokkenen te beschermen. Controleer bij de instelling waar je inzage wilt de actuele voorwaarden.
Betekent een naam in het CABR dat iemand heeft gecollaboreerd?
Nee. Een persoon kan onderzocht zijn zonder dat er een veroordeling volgde. Ook namen van getuigen en slachtoffers kunnen in het kaartsysteem staan.
Wat als ik geen naam in de lijst vind?
Controleer eerst de schrijfwijze en de gegevens die je hebt. Bedenk ook dat niet ieder oorlogsdocument in het CABR zit. Het NIOD of een regionaal archief kan een betere ingang zijn, afhankelijk van wat je zoekt.
Kan ik originele stukken meenemen of fotograferen?
Archiefstukken raadpleeg je volgens de regels van de instelling. Of fotograferen is toegestaan, verschilt per collectie en locatie. Bij digitale CABR-inzage in Heerlen is fotograferen niet toegestaan.
Begin met een naam, plaats of gebeurtenis en noteer bij elk gevonden stuk het archief en inventarisnummer. Zo kun je later terugvinden waar een verklaring of document vandaan komt.
