Rotterdam werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar getroffen. Op 14 mei 1940 bombardeerde de Duitse luchtmacht de stad, waarna grote delen van het centrum afbrandden. Tijdens de bezetting kregen Rotterdammers ook te maken met vervolging, razzia’s, voedselschaarste en geallieerde luchtaanvallen. Na de oorlog moest de stad haar centrum en haven opnieuw opbouwen.
Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog: de aanval van 1940
Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Rotterdam was voor de Duitse troepen belangrijk vanwege de bruggen over de Maas. Wie die bruggen in handen had, kon verder oprukken richting het westen van Nederland. In en rond Rotterdam werd daarom vanaf de eerste oorlogsdag gevochten.
Op 14 mei stelde Duitsland een ultimatum: Rotterdam moest zich overgeven. Terwijl hierover werd onderhandeld, vielen Duitse bommen op de stad. Het bombardement duurde volgens Stadsarchief Rotterdam van ongeveer 13.27 tot 13.40 uur. De eerste bommen vielen bij Kralingen; daarna werden ook andere delen van de stad geraakt.
De bommen en de branden die erop volgden, verwoestten een groot deel van de binnenstad. De brandweer kon het vuur niet overal onder controle krijgen. Straten, woningen, winkels en historische gebouwen gingen verloren. Na het bombardement capituleerde Nederland voor Duitsland.
De gevolgen van het bombardement voor Rotterdammers
Veel inwoners verloren familieleden, hun woning of hun werkplek. Mensen moesten elders onderdak zoeken, soms bij familie of bekenden. In de verwoeste binnenstad bleef een grote vlakte met puin over. Het opruimen daarvan duurde maanden.
Het aantal mensen dat door het bombardement omkwam, is lang onzeker geweest. Volgens Stadsarchief Rotterdam liepen eerdere schattingen uiteen van 800 tot 1.400 slachtoffers. Het archief onderzocht later onder meer overlijdensakten, politieverslagen en begraafplaatsregisters om slachtoffers beter in beeld te brengen.
Bij dat onderzoek keek het archief niet alleen naar mensen die direct door de bommen of de brand omkwamen. Ook mensen die later aan hun verwondingen overleden en mensen die bij het helpen van anderen om het leven kwamen, konden meetellen. Dat maakt duidelijk waarom het bij slachtofferaantallen van belang is om te kijken wie er precies worden meegeteld.
Het leven in de bezette stad
Na de Nederlandse overgave kwam Rotterdam onder Duits bestuur te staan. De gevolgen waren zichtbaar op straat en in het dagelijks leven: er waren Duitse militairen in de stad en bewoners moesten zich houden aan de regels van de bezetter. Voedsel en andere goederen werden schaarser.
Voor Joodse Rotterdammers werd de situatie steeds gevaarlijker. Zij kregen te maken met uitsluiting, werden opgepakt en weggevoerd. Loods 24 op het haventerrein speelde daarbij een rol als verzamelplaats. Van daaruit werden Joodse inwoners op transport gesteld. Velen keerden niet terug.
Ook waren er Rotterdammers die zich tegen de bezetter verzetten. Zij hielpen bijvoorbeeld onderduikers of verspreidden verboden berichten. Dat bracht grote risico’s mee, zowel voor de helpers als voor de mensen die zij verborgen hielden.
Tijdens de razzia van Rotterdam in november 1944 werden mannen opgepakt om voor Duitsland te werken. De gebeurtenis trof veel gezinnen: mannen verdwenen uit huis en hun achterblijvende familie wist niet altijd waar zij terechtkwamen of wanneer zij terug zouden komen.
In de laatste oorlogsmaanden werd het dagelijks leven nog zwaarder. Ook Rotterdam had te maken met de Hongerwinter, waarin brandstof en voedsel moeilijk te krijgen waren. De bevrijding in 1945 maakte een einde aan de Duitse bezetting, maar de schade en het verlies waren daarmee niet verdwenen.
Het vergeten bombardement op Rotterdam-West
Rotterdam werd niet alleen door Duitsland gebombardeerd. Ook Britse en Amerikaanse vliegtuigen vielen tijdens de oorlog doelen in en rond de stad aan. De haven, scheepswerven en andere plekken die voor de Duitse oorlogvoering van belang waren, vormden daarbij doelwitten.
Op 31 maart 1943 ging een geallieerde aanval op het havengebied mis. Bommen kwamen terecht in woonwijken van Rotterdam-West, onder meer in Bospolder en Tussendijken. Daarbij kwamen veel burgers om het leven en raakten huizen verwoest.
Deze aanval staat bekend als het vergeten bombardement. Die naam verwijst naar de beperkte aandacht die het lange tijd kreeg, zeker in vergelijking met de verwoesting van het centrum in 1940. Voor de getroffen bewoners waren de gevolgen ingrijpend: ook zij verloren familie, buren en hun huis.
De haven en de wederopbouw van Rotterdam
De Rotterdamse haven speelde tijdens de oorlog een belangrijke rol. Aanvallen vanuit de lucht waren onder meer gericht op haveninstallaties en scheepswerven. Tegen het einde van de bezetting vernielden Duitse troepen zelf delen van de haven, waaronder installaties die nodig waren voor het laden en lossen van schepen.
Na de oorlog moesten zowel de haven als de binnenstad worden hersteld. Rotterdam bouwde het centrum niet overal terug zoals het voor de oorlog was geweest. Er kwam ruimte voor een nieuwe stadsindeling, met brede wegen en moderne gebouwen. Daardoor ziet een groot deel van het centrum er anders uit dan vóór 1940.
De wederopbouw maakte een nieuw stadscentrum mogelijk, maar betekende ook dat veel verdwenen straten en gebouwen niet terugkwamen. Op andere plekken in Rotterdam zijn oudere wijken wel blijven staan. Wie door de stad loopt, ziet daardoor een duidelijk verschil tussen delen van de oude stad en het naoorlogse centrum.
Oorlogssporen en herdenken in Rotterdam
In Rotterdam zijn nog verschillende plekken te vinden die aan de oorlog herinneren. De brandgrens markeert de rand van het gebied dat na het bombardement van 1940 afbrandde. Markeringen in de stad laten zien hoe ver de verwoesting reikte.
Het beeld De verwoeste stad van Ossip Zadkine verwijst naar de getroffen stad. Bij Loods 24 en het Joods Kindermonument worden de Joodse slachtoffers van de vervolging herdacht. Ook het bombardement op Rotterdam-West wordt herdacht, met aandacht voor de bewoners van de getroffen wijken.
Wie meer wil weten over familieleden of locaties, kan terecht bij Stadsarchief Rotterdam. Daar zijn onder meer archiefstukken en informatie over slachtoffers van de aanval op Rotterdam te vinden.
Veelgestelde vragen over Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog
Waarom werd Rotterdam in 1940 gebombardeerd?
De Duitse strijdkrachten wilden Rotterdam tot overgave dwingen. De stad was militair belangrijk door haar ligging en de bruggen over de Maas. Tijdens de onderhandelingen over overgave vond het Duitse bombardement plaats.
Was het bombardement op Rotterdam een vergissing?
Het Duitse bombardement van 14 mei 1940 was geen vergissing: Duitsland had een aanval op de stad gepland. Dat is iets anders dan de geallieerde aanval op Rotterdam-West in 1943, waarbij bommen woonwijken troffen in plaats van het beoogde havengebied.
Waar kun je zien hoe groot het verwoeste gebied was?
De brandgrens geeft de omvang van het afgebrande gebied aan. Je kunt de markeringen in de stad volgen of bij Stadsarchief Rotterdam zoeken naar kaarten en foto’s van vóór en na het bombardement.
Een wandeling langs de brandgrens maakt zichtbaar hoe dicht het vooroorlogse Rotterdam en het na de oorlog opgebouwde centrum bij elkaar liggen.
