De geschiedenis van de vikingen begint in Scandinavië en speelt zich vooral af tussen ongeveer 800 en 1100. In die periode reisden Scandinavische zeevaarders naar grote delen van Europa en daarbuiten. Ze plunderden steden en kloosters, maar waren ook handelaren, ontdekkingsreizigers en bewoners van nieuwe nederzettingen.
De vikingtijd viel in de middeleeuwen. Het beeld van de viking als woeste krijger vertelt maar een deel van het verhaal: veel Scandinaviërs leefden vooral van landbouw, visserij en ambachten.
De geschiedenis van de vikingen in een tijdlijn
De vikingtijd had geen scherp begin of einde. Historici gebruiken aanvallen, reizen en veranderingen in Scandinavië om de periode af te bakenen. Dit zijn enkele herkenbare momenten:
- Rond 800: Scandinavische zeevaarders ondernemen reizen en aanvallen langs Europese kusten.
- 810: de Nederlandse kust krijgt te maken met invallen van vikingen.
- 836: vikingen plunderen de handelsplaats Witla, aan de zuidkant van de Maas.
- Na 850: de Deense viking Rorik krijgt de macht over een groot deel van Frisia, een gebied dat delen van de huidige Nederlandse kust omvatte.
- Rond 1100: de vikingtijd loopt geleidelijk ten einde. Scandinavië is dan sterker verbonden met de christelijke koninkrijken van Europa.
Als bekend beginpunt wordt vaak de aanval op het klooster van Lindisfarne in Engeland genoemd. De overgang naar het einde van de vikingtijd verliep minder plotseling: handel en reizen gingen ook daarna door.
Waar kwamen de vikingen vandaan?
De vikingen kwamen uit Scandinavië, vooral uit gebieden die nu Denemarken, Noorwegen en Zweden zijn. Ze vormden geen verenigd volk met één koning. Verschillende leiders, families en groepen hadden hun eigen belangen en maakten hun eigen reizen.
Niet iedere Scandinaviër was een viking. Met het woord werd vooral iemand bedoeld die op reis ging, bijvoorbeeld om handel te drijven of een aanval uit te voeren. In teksten kom je ook de naam Noormannen tegen. Dat is een bredere aanduiding voor mensen uit het noorden.
Waarom mensen vertrokken, verschilde per groep en persoon. Rijkdom, handel, macht en de zoektocht naar nieuwe woongebieden konden allemaal een rol spelen. Er was dus niet één oorzaak voor de reizen van de vikingen.
Schepen, handel en aanvallen
De schepen van de vikingen maakten hun verre reizen mogelijk. Ze konden zeilen én roeien. Sommige schepen waren geschikt voor de open zee, terwijl andere ook over rivieren konden varen. Daardoor konden groepen niet alleen kustplaatsen bereiken, maar ook plaatsen verder landinwaarts.
Bij aanvallen verrasten vikingen hun tegenstanders soms door snel aan land te gaan en weer te vertrekken. Kloosters en handelsplaatsen waren aantrekkelijke doelen omdat er kostbare voorwerpen en goederen te vinden waren. Aanvallen konden gepaard gaan met moord, brandstichting en het gevangennemen van mensen.
Diezelfde reisroutes werden gebruikt voor handel. Scandinavische handelaren wisselden onder meer bont, metaal en andere goederen uit. Ook mensen werden als slaaf verhandeld. De geschiedenis van de vikingen bevat dus zowel verhalen over uitwisseling als over geweld en uitbuiting.
Van Engeland tot Noord-Amerika
Vikingen reisden naar en vestigden zich in verschillende delen van Europa. In Engeland ontstonden gebieden waar Scandinavische leiders veel invloed kregen. In wat nu Frankrijk is, kregen Noormannen gebied in handen dat later Normandië werd genoemd. Niet overal ging dat op dezelfde manier: soms volgde vestiging op strijd, soms op afspraken met plaatselijke machthebbers.
Vanuit Scandinavië trokken mensen ook naar IJsland en Groenland, waar ze nederzettingen stichtten. Ze bereikten zelfs Noord-Amerika. Bij L’Anse aux Meadows, in het huidige Canada, zijn resten van een Scandinavische nederzetting gevonden.
In het oosten reisden Scandinavische groepen via rivieren door gebieden die nu onder meer in Rusland en Oekraïne liggen. Daar ontmoetten ze andere volken en namen ze deel aan handelsnetwerken die verder naar het zuiden liepen.
De vikingen in Nederland
Ook in het gebied dat nu Nederland is, waren de vikingen actief. De kust en rivieren boden toegang tot handelsplaatsen en woongebieden. In 810 kregen de Nederlandse kusten volgens historische berichten voor het eerst met invallen te maken. Later werd onder meer Witla geplunderd.
De relatie tussen de vikingen en lokale machthebbers bestond niet alleen uit strijd. Sommige Scandinavische leiders kregen ook gebieden toegewezen. Zo bestuurde Rorik na 850 een groot deel van Frisia. Dat betekende niet dat alle bewoners daar vikingen werden: het ging om macht over een gebied met een bestaande bevolking.
Om zich tegen aanvallen te beschermen, werden op sommige plaatsen versterkingen aangelegd. Anders dan in Engeland ontstonden in Nederland geen steden die door vikingen zijn gesticht.
Het dagelijks leven en geloof in Scandinavië
Voor veel mensen in Scandinavië draaide het dagelijks leven om een boerderij. Ze hielden dieren, verbouwden gewassen en maakten of repareerden zelf veel spullen. Daarnaast waren er ambachtslieden en handelaren. Wie op reis ging, kon na terugkomst weer een plaats innemen in het leven thuis.
Vrouwen zorgden vaak voor het huishouden en de boerderij, maar hun taken konden verschillen. Als mannen op reis waren, konden vrouwen thuis bezittingen en werkzaamheden beheren. De samenleving kende ook grote verschillen in vrijheid: naast vrije mensen leefden er tot slaaf gemaakte mensen.
Veel Scandinaviërs geloofden aanvankelijk in goden zoals Odin, Thor en Freya. Verhalen over die goden zijn later opgeschreven. Tijdens de vikingtijd kreeg het christendom geleidelijk meer aanhangers. De overgang verliep niet overal tegelijk en oude en nieuwe gebruiken konden naast elkaar bestaan.
Wat je nu over hun leven weet, komt uit verschillende soorten bronnen: bijvoorbeeld graven, schepen, voorwerpen en runenstenen met inscripties. Ook geschreven verhalen helpen, al zijn sommige pas lang na de gebeurtenissen vastgelegd. Beschrijvingen van aanvallen komen vaak van mensen die zelf het slachtoffer waren en laten daardoor niet het hele leven van de vikingen zien.
Veelgestelde vragen over de geschiedenis van de vikingen
Hebben de vikingen Parijs veroverd?
Vikingen hebben Parijs aangevallen en belegerd. Ze kregen daarbij ook betalingen om te vertrekken. Dat is iets anders dan de stad blijvend veroveren en besturen.
Waren de vikingen echt zo wreed?
Sommige aanvallen waren zeer gewelddadig. Mensen werden gedood, beroofd of als slaaf meegenomen. Tegelijk waren niet alle Scandinaviërs krijgers en hadden de reizigers ook vreedzame contacten via handel en vestiging.
Wie was de grootste viking ooit?
Daar is geen vast antwoord op. Je kunt kijken naar macht, reizen of invloed, maar die zijn moeilijk met elkaar te vergelijken. Bekende namen zijn bijvoorbeeld de Deense koning Harald Blauwtand en de reiziger Leif Eriksson.
Droegen vikingen helmen met hoorns?
Er is geen goed bewijs dat vikingen tijdens gevechten helmen met hoorns droegen. Dat bekende beeld komt vooral uit latere afbeeldingen en voorstellingen.
De sporen van de vikingtijd zijn nog altijd te zien in scheepsvondsten, plaatsnamen en musea. Samen laten ze zien hoe ver Scandinavische reizigers kwamen en hoe verschillend hun ontmoetingen met andere mensen konden zijn.
