Texel was in de Tweede Wereldoorlog bezet door Duitsland en werd in de laatste oorlogsweken het toneel van een bloedige opstand. Georgische soldaten keerden zich in april 1945 tegen de Duitsers. De strijd duurde voort nadat een groot deel van Nederland was bevrijd en eindigde pas toen Canadese militairen op 20 mei 1945 op Texel aankwamen.
Bij de gevechten kwamen Georgiërs, Duitse militairen en Texelse burgers om het leven. Op het eiland wordt de strijd ook wel de Georgische Opstand of de Russenoorlog genoemd.
Texel in de Tweede Wereldoorlog: een eiland onder bezetting
Na de Duitse aanval op Nederland in mei 1940 kwam ook Texel onder Duitse bezetting. De ligging maakte het eiland voor de bezetter belangrijk: vanaf Texel konden Duitse troepen de kust en de toegang tot de Waddenzee bewaken.
De Duitsers bouwden verdedigingswerken op het eiland, waaronder bunkers en geschutstellingen. Deze maakten deel uit van de Atlantikwall, de Duitse verdedigingslinie langs de Europese kust. Er waren militairen op Texel gelegerd om het eiland te verdedigen tegen een mogelijke geallieerde aanval.
Voor de inwoners betekende de bezetting dat Duitse militairen en regels onderdeel werden van het dagelijks leven. Tegen het einde van de oorlog kreeg het eiland een andere groep soldaten toegewezen: een bataljon met Duitse en Georgische militairen.
Waarom waren er Georgische soldaten op Texel?
De Georgische soldaten behoorden tot een bataljon van het Duitse leger. Georgië maakte toen deel uit van de Sovjet-Unie. Veel Georgiërs waren eerder als Sovjetsoldaat door de Duitsers gevangengenomen en daarna in Duitse dienst terechtgekomen. Voor krijgsgevangenen konden de omstandigheden zo zwaar zijn dat aansluiting bij een Duits bataljon een manier leek om te overleven.
Het bataljon kwam in februari 1945 naar Texel, na een verblijf in Zandvoort. De oorlog liep op dat moment op zijn einde. Sommige Georgiërs vreesden dat zij na terugkeer in de Sovjet-Unie als verraders zouden worden gezien omdat zij in Duitse dienst hadden gevochten.
Onder de Georgiërs ontstond daarom het plan om zich tegen de Duitse militairen te keren. Ook hoopten zij dat de geallieerden hen zouden helpen. Dat maakte hun positie bijzonder: zij dienden in het Duitse leger, maar kwamen uiteindelijk tegen hun Duitse officieren en medesoldaten in opstand.
De Georgische Opstand van april 1945
In de nacht van 5 op 6 april 1945 begon de opstand. Georgische soldaten vielen Duitse militairen aan, onder wie soldaten die lagen te slapen. Daarna probeerden de opstandelingen belangrijke plekken op Texel in handen te krijgen.
De eerste aanval verraste de Duitsers, maar de Georgiërs kregen niet het hele eiland onder controle. Duitse troepen hielden posities vast en kregen versterking vanaf het vasteland. Er volgden zware gevechten, waarbij dorpen, boerderijen en andere gebouwen beschadigd raakten.
De strijd was ook voor Texelse burgers gevaarlijk. Op 6 april pakten Duitse militairen inwoners op als vergelding voor de opstand. Bij De Mok, aan de zuidkant van het eiland, werden tien Texelaars doodgeschoten. Op die plek staat nu een herdenkingsmonument.
Niet alle Georgische soldaten konden blijven vechten. Sommigen verborgen zich voor de Duitsers en kregen daarbij hulp van Texelaars. De Duitsers doorzochten het eiland op zoek naar overgebleven tegenstanders. Voor wie onderdak bood, bracht dat risico’s met zich mee.
Wanneer was Texel bevrijd?
De gevechten op Texel eindigden op 20 mei 1945, toen Canadese militairen op het eiland aankwamen. Dat was ruim twee weken nadat de Duitse troepen in Nederland zich hadden overgegeven. De strijd op Texel duurde dus langer dan de bezetting in een groot deel van het land.
De laatste oorlogsweken maakten het eiland tot een gevaarlijke plek voor iedereen die er was. De Duitse troepen traden hard op tegen Georgiërs die zich verborgen hielden. Ook inwoners werden getroffen door geweld en de gevolgen van de gevechten.
Over de aantallen slachtoffers lopen de opgaven uiteen. Bij de opstand kwamen ongeveer 500 Georgiërs, meer dan 200 Duitse militairen en tientallen Texelaars om het leven. Veel gebouwen op het eiland waren beschadigd of vernield.
De vuurtoren en andere sporen van de oorlog
De vuurtoren op de noordpunt van Texel raakte tijdens de strijd zwaar beschadigd. Na de oorlog werd de toren hersteld. Wie de vuurtoren bezoekt, kan nog een deel van de beschadigde oude muur zien. Daarmee is het gebouw een zichtbare herinnering aan de gevechten op het eiland.
Ook bunkers herinneren aan de Duitse verdediging van Texel. Niet iedere bunker is toegankelijk, maar op verschillende plekken zijn nog verdedigingswerken uit de bezettingstijd te herkennen.
Op de Georgische begraafplaats op de Hoge Berg liggen Georgische militairen begraven die tijdens de opstand omkwamen. De begraafplaats is een plek van herdenking voor hun nabestaanden en voor anderen die de geschiedenis van het eiland levend willen houden.
Veelgestelde vragen over Texel in de oorlog
Waarom heet de Georgische Opstand ook de Russenoorlog?
De Georgische soldaten kwamen uit de Sovjet-Unie en werden op Texel vaak Russen genoemd. De naam Russenoorlog bleef daardoor in gebruik, al waren de opstandelingen Georgiërs.
Wat gebeurde er met de overlevende Georgiërs?
De overlevenden verlieten Texel na de oorlog en keerden terug naar de Sovjet-Unie. Daar konden zij vragen en verdenkingen verwachten vanwege hun dienst in het Duitse leger. Hun ervaringen na terugkeer verschilden.
Waar kun je meer over de oorlog op Texel zien?
Bij de vuurtoren, de Georgische begraafplaats en het monument bij De Mok zijn sporen en herinneringen aan de strijd te vinden. Ook het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel besteedt aandacht aan de oorlogsgeschiedenis van het eiland.
Deze plekken laten verschillende kanten van Texel in de Tweede Wereldoorlog zien: de Duitse verdediging, de strijd van de Georgiërs en de gevolgen voor de bewoners van het eiland.
