Frankrijk werd in de Tweede Wereldoorlog in 1940 door Duitsland verslagen en deels bezet. Het Franse Vichy-regime werkte daarna samen met de bezetter, terwijl Franse militairen en verzetsgroepen de strijd voortzetten. Vanaf 1944 werd het land door geallieerde troepen en Franse strijders bevrijd.
Voor de Franse bevolking betekende de oorlog onder meer voedselschaarste, vervolging en geweld. Niet alle Fransen maakten dezelfde keuzes: sommigen werkten mee met de bezetter, anderen kwamen in verzet en veel mensen probeerden vooral te overleven.
Frankrijk aan het begin van de Tweede Wereldoorlog
Frankrijk verklaarde Duitsland in september 1939 de oorlog, nadat Duitsland Polen was binnengevallen. Aan het westelijke front bleef het daarna maandenlang relatief rustig. Die periode staat bekend als de Schemeroorlog.
Op 10 mei 1940 viel Duitsland onder meer Nederland, België en Luxemburg binnen. Duitse troepen trokken ook door de Ardennen en braken door de Franse verdediging. Daarmee omzeilden ze een groot deel van de Maginotlinie, de versterkte Franse grensverdediging.
De snelle Duitse opmars bracht het Franse leger in ernstige problemen. Grote aantallen burgers vluchtten naar het zuiden. Parijs werd in juni ingenomen en op 22 juni 1940 tekende Frankrijk een wapenstilstand met Duitsland. De gevechten tussen beide landen werden daarmee gestaakt, maar de oorlog was voor Frankrijk niet voorbij.
Bezet Frankrijk en het Vichy-regime
Na de wapenstilstand bezette Duitsland het noorden en westen van Frankrijk, waaronder Parijs en een groot deel van de Atlantische kust. In het zuiden bleef aanvankelijk een niet-bezette zone bestaan. De grens tussen de zones maakte reizen en contact tussen families moeilijk.
Vanuit de stad Vichy bestuurde maarschalk Philippe Pétain de Franse staat. Zijn regering had formeel gezag over heel Frankrijk, maar moest in het bezette gebied rekening houden met de Duitse bezetter. Het regime koos voor samenwerking met Duitsland en voerde een autoritair beleid.
Ook in de niet-bezette zone waren mensen niet veilig voor vervolging. De Vichy-regering voerde zelf antisemitische wetten in en werkte mee aan de arrestatie en deportatie van Joden. In november 1942 bezetten Duitse en Italiaanse troepen ook de tot dan toe niet-bezette zone in Zuid-Frankrijk.
Het dagelijks leven in Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog
De bezetting en de oorlog hadden grote gevolgen voor het dagelijks leven. Voedsel, brandstof en andere producten werden schaars. Veel Franse mannen zaten als krijgsgevangene vast in Duitsland, onder wie boeren die anders op het land hadden gewerkt.
Frankrijk moest ook grote hoeveelheden producten en grondstoffen aan Duitsland leveren. Wie in de stad woonde, stond vaak lang in de rij voor voedsel. Op het platteland was eten soms gemakkelijker te vinden, al hadden ook boeren te maken met verplichtingen en tekorten.
De Vichy-regering probeerde de landbouwproductie te ondersteunen door jongeren uit de stad op boerderijen te laten werken. Daarnaast ontstond een zwarte markt, waar mensen buiten de officiële regels om producten kochten en verkochten. Niet iedereen kon zich de vaak hoge prijzen veroorloven.
Voor veel gezinnen kwam daar de angst voor arrestaties, bombardementen en vergeldingsacties bij. Naarmate de oorlog vorderde, werden ook Fransen opgeroepen om in Duitsland te werken. Sommige mannen doken onder om daaraan te ontkomen.
Vervolging en de razzia van het Vélodrome d’Hiver
Joden in Frankrijk kregen te maken met uitsluiting, arrestaties en deportatie. De Duitse bezetter was daarvoor verantwoordelijk, maar Franse autoriteiten hielpen actief mee. De Franse politie speelde bijvoorbeeld een grote rol bij de razzia van het Vélodrome d’Hiver in Parijs.
Bij die razzia in juli 1942 werden in twee dagen bijna 13.000 Joden opgepakt, onder wie ongeveer 4.000 kinderen. Een deel werd opgesloten in het overdekte wielerstadion Vélodrome d’Hiver. Daar waren nauwelijks water en voedsel en waren de omstandigheden zeer slecht.
De opgepakte mensen werden vervolgens via Franse doorgangskampen naar vernietigingskamp Auschwitz gedeporteerd. Slechts een klein deel van de gedeporteerden overleefde. Na de oorlog duurde het lang voordat de rol van de Franse staat bij deze vervolging breed werd erkend. President Jacques Chirac erkende die verantwoordelijkheid namens de staat in 1995.
De Gaulle en het Franse verzet
Niet iedereen accepteerde de wapenstilstand van 1940. Generaal Charles de Gaulle vertrok naar Groot-Brittannië en riep vanuit Londen op om de strijd voort te zetten. Hij werd de leider van de Vrije Fransen, die samen met de geallieerden tegen Duitsland vochten.
In Frankrijk zelf ontstonden verschillende verzetsgroepen. Zij verspreidden verboden kranten, verzamelden informatie, hielpen mensen onderduiken en saboteerden verbindingen. Dat werk was gevaarlijk: wie werd opgepakt, kon worden gevangengezet, gedeporteerd of gedood.
Een bekend verzetsgebied was de Vercors, een bergmassief bij Grenoble. Daar hielden zich tijdens de oorlog duizenden verzetsstrijders schuil. In de zomer van 1944 vielen Duitse troepen het gebied aan. Daarbij kwamen verzetsstrijders en burgers om en werden dorpen zwaar getroffen.
De bevrijding van Frankrijk
Op 6 juni 1944 landden geallieerde troepen in Normandië. Die dag staat bekend als D-Day. Na de landing volgden zware gevechten om vanuit de kust verder Frankrijk binnen te trekken. Het Franse verzet hielp onder meer door verbindingen en spoorlijnen te saboteren.
In augustus 1944 landden geallieerde troepen ook in Zuid-Frankrijk. In diezelfde maand kwam Parijs in opstand tegen de bezetter. Franse en geallieerde troepen bereikten de stad, waarna het Duitse garnizoen zich op 25 augustus overgaf.
De bevrijding van Parijs betekende niet dat meteen heel Frankrijk vrij was. In andere delen van het land gingen de gevechten door en op enkele plaatsen hielden Duitse troepen nog stand. De Gaulle werd hoofd van een voorlopige Franse regering, die het bestuur van het land weer moest opbouwen.
Veelgestelde vragen over Frankrijk in de Tweede Wereldoorlog
Is Parijs gebombardeerd in de oorlog?
Ja. Parijs en de omgeving kregen tijdens de oorlog met bombardementen te maken. Zowel bij Duitse aanvallen in 1940 als bij geallieerde aanvallen op doelen in en rond de stad vielen burgerslachtoffers.
Hoe lang duurde D-Day?
D-Day zelf was één dag: 6 juni 1944. De landing was het begin van de grotere geallieerde operatie in Normandië. De gevechten om de regio gingen daarna nog weken door.
Was heel Frankrijk bezet vanaf 1940?
Nee. Na de wapenstilstand bezette Duitsland vooral het noorden en westen. In het zuiden bleef eerst een niet-bezette zone onder het Vichy-regime bestaan. Ook die zone werd in november 1942 bezet.
De geschiedenis van Frankrijk in deze oorlog laat daardoor verschillende ervaringen naast elkaar zien: militaire nederlaag, bezetting, samenwerking, vervolging, verzet en uiteindelijk bevrijding.
