Een kaart van Nederland in de middeleeuwen laat geen land zien met de grenzen van nu, maar een gebied met graafschappen, hertogdommen en andere gebieden. Ook de kustlijn en het water zagen er anders uit. Op de kaartenpagina van Histoforum kun je kaarten van verschillende perioden bekijken, waaronder een kaart van Nederland tussen 850 en 1380 en kaarten van de Bourgondische Nederlanden.
Wat zie je op een kaart van Nederland in de middeleeuwen?
Op een middeleeuwse kaart van het gebied dat nu Nederland heet, kom je namen tegen als Holland, Gelre en het Sticht Utrecht. Dit waren geen provincies zoals we die nu kennen. Het waren gebieden met eigen bestuurders en grenzen die in de loop van de tijd konden veranderen.
Een kaart laat meestal niet alleen het huidige Nederland zien. Gebieden aan de andere kant van de huidige landsgrenzen hoorden vaak bij dezelfde grotere politieke verbanden. Andersom maakte het huidige Nederland niet als geheel deel uit van één zelfstandig land.
Let bij het bekijken van de kaart op de legenda. Kleuren kunnen bijvoorbeeld aangeven welke gebieden dezelfde heerser hadden. Dat betekent niet altijd dat die gebieden één aaneengesloten geheel vormden.
Nederland op kaarten van verschillende perioden
De middeleeuwen duurden lang. Een kaart van rond 1000 ziet er daarom anders uit dan een kaart van rond 1500. Als je kaarten naast elkaar legt, kun je onder meer deze verschillen herkennen:
- Rond 1000: het huidige Nederland bestond uit verschillende gebieden. Het kustgebied en het binnenwater hadden nog niet overal de vorm die je nu kent.
- Rond 1200 en 1300: op kaarten zijn onder meer het graafschap Holland, het hertogdom Gelre en het Sticht Utrecht te vinden. Hun grenzen en invloed veranderden in de loop van de tijd.
- In de late middeleeuwen: steeds meer gebieden kwamen onder Bourgondisch bestuur. Op opeenvolgende kaarten kun je zien hoe dat gebied veranderde.
Kijk altijd naar het jaartal of de periode bij de kaart. Een naam die je op de ene kaart ziet, hoeft niet precies hetzelfde gebied aan te wijzen op een kaart van een andere eeuw.
Land en water op een oude kaart van Nederland
De vorm van Nederland is door water en menselijk ingrijpen veranderd. In het noorden en westen waren grote gebieden nat of bedekt met veen. Door ontginning en de aanleg van dijken veranderde het landschap.
Ook de Zuiderzee is op kaarten uit verschillende perioden niet hetzelfde. Het gebied ontwikkelde zich in de loop van de middeleeuwen tot een grotere binnenzee. Een kaart kan dus laten zien dat plaatsen die nu landinwaarts liggen, vroeger dichter bij open water lagen.
Vergelijk je een middeleeuwse kaart met een moderne kaart, let dan niet alleen op de kustlijn. Rivieren, meren en de ligging van bewoonde gebieden kunnen ook verschillen.
Is een kaart van de middeleeuwen zelf ook middeleeuws?
Nee, niet altijd. Veel kaarten van Nederland in de middeleeuwen zijn veel later gemaakt. De maker probeerde dan op basis van historische kennis te laten zien hoe het gebied er vroeger uitzag. Zo’n kaart heet een historische reconstructie.
Een oude kaart en een kaart van een oude situatie zijn dus niet hetzelfde. Kijk daarom naar twee dingen: de periode die de kaart laat zien en de tijd waarin de kaart is gemaakt. Grenzen uit een ver verleden zijn soms onzeker, ook als ze op de kaart als een duidelijke lijn zijn getekend.
Wil je de veranderingen goed zien, open dan op Histoforum eerst de kaart van Nederland tussen 850 en 1380 en vergelijk die met een van de kaarten van de Bourgondische Nederlanden. Kijk daarbij steeds naar de legenda, de grenzen en de vorm van het water.
